زیست شناسانی که ویروس ایدز HIV و خویشاوندان آن را مطالعه میکنند معتقدند که احتمالا این ویروس در چند دهه اخیر از میمون به انسان منتقل شده است و یا شاید برعکس. ویروسی که از یک شامپانزه جدا کردند مشابه ویروس HIV انسان است.
حدودا سال 1364 مشخص شد عامل بیماری ایدز ویروس HIV است که این شناخت پرسش دیگری را مطرح کرد. در آن زمان فرضیات بسیار غریبی مطرح شدند. برای مثال یکی از اختر شناسان مدعی شد که ویروس ایدز ممکن است از فضا آمده باشد.
تقریبا همزمان نظریه ای توطئه آمیزی مطرح شد حاکی از اینکه این ویروس از آزمایشگاه جنگ میکروبی غرب یا شرق به بیرون راه یافته است که امروزه این اندیشه ها مضحک به نظر می رسند.
آزار دهنده ترین اندیشه این بود که شاید ایدز نخست ویروسی بی ضرری بوده است که همراه با واکسن به انسان تزریق شده و سپس خواص آن در بدن دگرگون گشته و کشنده شده است.
از لحاظ زیست شناسی و همه گیری شناسی زمینه ای مشهود برای تایید این مطلب وجود ندارد اما دو دلیل محکم وقوع چنین رویدادی را محتمل میکند:
اول اینکه چنین پدیده ای ناشناخته نیست، زیرا دیده شده است که سویه هایی از بعضی ویروس ها هنگامی که از گونه ای به گونه دیگر سرایت میکنند پیامد های وخیمی به جای میگذارند. مثلا پاروو ویروس یا ویروس کمبود گویچه های سفید خون در گربه، هنگامی که در بدن میزبان طبیعی خود یعنی گربه زندگی میکند کاملا بی ضرر است. اما واکسن سویه تغییر یافته آن پس از تزریق به سگ موجب مرگ جانور میشود.
دلیل دوم اینکه فرصت این رویداد دست کم از لحاظ نظری وجود داشته است. در نخستین روز های تولید واکسن بیماری فلج اطفال، واکسن ویروس زنده این بیماری که از یاخته های کلیه میمون سبز آفریقایی گرفته شده بود، در آزمایشگاه کشت و تکثیر شد.
ممکن است این یاخته ها به ویروس کمبود ایمنی بوزینه، که میزبانش میمون سبز آفریقایی است، آلوده شده باشند.
این ویروس را که SIV میمون سبز آفریقایی نام دارد، در 1985 پروفسور هایامی در توکیو کشف کرد.
آیا این ویروس که در میمون سبز آفریقایی هیچ نوع بیماری تولید نمیکند ممکن است به مرور زمان در بدن انسان جهش یافته شده باشد و مسبب بیماری و همه گیری ایدز شده باشد؟
پاسخ این پرسش به دو دلیل منفی است:
اول اینکه همه گیری شناسی (الگوی آلودگی HIV و زمان آن) چنین احتمالی را به شدت رد میکند. دیگر اینکه اکنون که ویروس SIV میمون سبز آفریقایی دودمان سازی شده و توالی اسید های آمینه آن مشخص شده است میدانیم که ساختار آن چندان به HIV نزدیک نیست تا این احتمال را تایید کند.
بنابر این اگر این نظریه ها اساس محکمی ندارند پس این ویروس خطرناک و کشنده از کجا آمده است؟؟
برای یافتن پاسخ این پرسش دانشمندان ساختار HIV را با ویروس های شناخته شده جانوران دیگر مقایسه کرده اند تا ببینند ارتباطاتی بین آنها هست یا نه و آیا میتوان چیزی در مورد تکوین ویروس کمبود مصونیت در انسان یافت.
تشابه خانوادگی:
دانشمندان ویروس ها را از لحاظ ژنتیکی مقایسه میکنند مانند یافتن تشابه بین افراد که چشم، بینی، دست و پا، خنده و حتی رفتار افراد را با هم مقایسه میکنیم.
دانشمندان همین کار را درباره ویروس ها انجام میدهند. آنها توالی DNA در HIV را در نظر میگیرند یعنی توالی بازهایی که DNA را میسازند و اطلاعات ضروری را برای تولید پرو تئین ها تامین میکنند.
سپس به مقایسه نتیجه کار با ویروس های دیگر میپردازند به این ترتیب پژوهشگران میتوانند تشابه همگونی کلی دو ویروس را برآورد کنند. اما گاها این روش ممکن است گمراه کننده باشد.
فرض کنید کودکی از لحاظ شکل دستهایش نقصی در یکی یا همه انگشتانش به یکی از والدینش شبیه باشد.
آن قسمت از بدن کودک تنها بخش کوچکی است که احتمالا اگر پدر و فرزند را به طور کلی مقایسه کنند ممکن است به آسانی از چشم پنهان بماند. اما اگر دستهایشان باهم مقایسه شوند نسخه دیگری خواهد بود.
پژوهشگران نیز ویروس ها را از راه بررسی ژن هایشان باهم مقایسه میکنند. برای بررسی تبار ویروس HIV میتوان آن را با خانواده گسترده ویروس هایی که ساختار مشابه دارند بسنجند.
ویروس شناسان HIV را از ویروس های پس نورد (رتروویروس ها) میدانند. این نوع ویروس خود فاقد DNA است وباید با استفاده از آنزیمی به نام ترانس کر، پپتاز معکوس RNA را به DNA تبدیل کند.
رتروویروس ها به زیر گروه هایی تقسیم میشوندکه این تقسیم بندی مبتنی بر شکل ظاهری آنها در زیر میکروسکوپ الکترونی و بیماریی هایی است که ایجاد میکنند.
ویروس هایی که سبب بیماری ایدز در انسان و حیوان میشوند از جمله ویروس ویسنا در گوسفند و ویروس کم خونی عفونی اسب، به گروه ویروس های کند تعلق دارند.
دلیل کند خوانده شدن آن ها زمان درازی است که بین آلوده شدن به ویروس و ظهور بیماری وجود دارد. میان ژن pol این ویروس ها شباهت هایی موجود است.
این ژن ها که توالی ثابت و پایداری دارند که از نسلی به نسل دیگر استوار باقی می مانند و همین دال بر ارتباط نزدیک آنها با یکدیگر است اما ژن pol ویروس HIV چندان با بقیه شباهت ندارد تا گویای انتشار آن از گونه ای به گونه دیگر باشد.
وجود این 84 درصد همانندی این ژن در ویروس های HIV و SIV بوزینه مستلزم بررسی دقیقتری است.
بررسی های بیشتر درمورد ریشه های ایدز:
در سال 1985 نخستین ویروس کمبود ایمنی بوزینه در یک میمون هندی کشف شد برای مثال HIV2 یک ژن اضافی دارد که کار آن معلوم نیست و به نظر میرسد که دستگاه ایمنی بدن نسبت به عفونت ناشی از این ویروس واکنشی متفاوت میدهد و این حقیقت را روشن میکند که پادتن هایی که علیه HIV1 و HIV2 به وجود می آید تفاوت دارند.
کشف ویروس SIV بوزینه همه را نسبت به امکان منشا گرفتن ویروس ایدز انسان از میمون هشیار کرد. این امر به نظر محتمل و معقول بود زیرا SIV بوزینه در تصاویر میکروسکوپی الکترونی با HIV شباهت داشت و حتی خواص زیست شناسی شان به یگدیگر شبیه است و جالب تر از همه این که در بوزینه دم کوتاه بیماری ایدز مانندی به بار می آورد.
جانورانی که به ویروس SIV بوزینه آلوده شدند اسهال گرفتند و ضعیف شدند. دستگاه ایمنی آنها صدمه دید و به عفونت های فرصت طلب و همچنین لنفوم و التهاب مغز دچار شدند که همه یاد آور این بیماری ها در انسان است.
در پژوهش ها و آزمایشات مشخص شد که میمون سبز آفریقایی منبع HIV نیست و مشخص شد که شیوه زندگی امروزی به علت آسانی مسافرت به دور دست ها، آزادی جنسی، استفاده مکرر از سرنگ و سوزن در بین معتادان در غرب و البته مراکز پزشکی آفریقایی به گسترش موثر ویروس انسانی کمک میکنند.
انتقال ممکن است از طریق گاز گرفتن، خراش، خوردن گوشت میمون به مناسبت های مذهبی اتاق بی افتد.
اولین موارد ایدز در دهه 1960 در غرب آفریقا شناخته شد.
کسی هنوز درباره منشا دقیق این ویروس کاملا مطمئن نیست اما بدون شک دانشمندان پژوهش های بیشتری در باره ویروس های کند انجام میدهند و شاید انواع جدیدی از این ویروس ها را در انسان و حیوان کشف کنند.
مبارزه با ایدز در آینده کاری واقعا هیجان انگیز است اما شناخت منشا HIV و آگاهی از اینکه چرا SIV ها همه موجب بروز بیماری در میزبان طبیعی خود نمیشوند، مارا در مهار HIV در سالهای آینده یاری خواهد کرد.