دایرة المعارف یا دانشنامه کتابی است که برای به دست آوردن هرگونه اطلاعات بدان مراجعه می کنیم. پس دایرة المعارف کتابی است که مطالبی درباره ی همه چیزهای مهم در آن یافت می شود.
واژه ی خارجی دایرة المعارف یک واژه ی یونانی است: آنسیکلوپدیا که معنای دقیقش «آموزش در دایره» می باشد.
نخستین بار این واژه را سر تامس الیت به سال 1538 در انگلیسی بکار برد.
وی دایرة المعارف را بدین گونه تعریف می کرد:
«چیزی که همه ی علوم و مطالعات نظری را در برگرفته باشد».
امروزه، دایرة المعارفها یا دانشنامه ها، بطور کلی، به ترتیب الفبا نوشته می شوند تا پیدا کردن مطلبی در آنها آسان باشد. ولی در گذشته ترتیب خاصی وجود نداشت و هرطور که نویسنده می پسندید همانگونه دانشنامه را ترتیب می داد.
برای مثال، یکی از نویسندگان قرون وسطی دایرة المعارف خود را با بحث درباره ی خدا و فرشتگان آغاز کرده. در پایان نیز درباره ی عطرها، رنگها و شمارش 36 نوع تخم مرغ، مطالبی آورده است.
قدیمی ترین دایرة المعارفی که بسیاری از مطالب را در برگرفته و اکنون نیز وجود دارد به قلم یک نویسنده ی رومی به نام پلینی است. این کتاب در سده ی اول میلادی نوشته شده و نامش «تاریخ طبیعی» است.
دانشنامه پلینی 37 جلد است و بیش از بیست هزار عنوان مطلب دربر دارد. در قدیم، این کتاب به اندازه ای مهم بشمار می آمد که تا سال 1536 چهل و سه بار تجدید چاپ شد.
بزرگترین دایرة المعارفی که تاکنون نوشته شده «سومین دایرة المعارف چینی» است. این کتاب در 5020 جلد به دستور یکی از امپراتورهای چین، که در سال 1721 درگذشت، گردآوری شد.
نخستین دایرة المعارفی که به ترتیب الفبا گرد آمد از کشیشی انگلیسی بود که در سال 1704 به چاپ رسید. نام آن را «لغتنامه ی جهانی انگلیسی در علوم و هنرها» نهاده بود.
از مهمترین کوششها برای فراهم آوردن یک دانشنامه بزرگ فعالیتهایی بود که در قرن 18 در فرانسه صورت گرفت.
این کار از 1743 آغاز شد.
امتیاز این اقدام در آن بود که بسیاری از مشهورترین افراد فرانسوی آن زمان، مقالاتی تهیه و در آن درج کردند. مانند ولتر، روسو و دیدرو.
تهیه ی دایرة المعارف بریتانیکا یا لغتنامه ی هنرها و علوم به سال 1768 در اسکاتلند آغاز شد و بعد این کتاب به سال 1911 در امریکا زیر چاپ رفت.
منبع: کتاب به من بگو چرا – جلد 2