گل گاوزبان یکی از محبوبترین گیاهان دارویی و دمنوشهای سنتی در ایران است. بسیاری از مردم برای آرامش، کاهش استرس یا کمک به خواب، یک فنجان دمنوش گل گاوزبان مینوشند. اما مدتی است در فضای مجازی مطرح شده که میگوید «گل گاوزبان برای کبد مضر است» یا حتی آن را یک گیاه سمی معرفی میکند. اما واقعیت علمی چیست؟
بررسی مطالعات علمی نشان میدهد که نمیتوان گفت گل گاوزبان در هر مقدار و برای هر فردی باعث آسیب کبدی میشود. در عین حال، نمیتوان آن را کاملاً بیخطر هم دانست.
نگرانی اصلی به گروهی از ترکیبات طبیعی به نام آلکالوئیدهای پیرولیزیدینی (Pyrrolizidine Alkaloids یا PAs) مربوط میشود. برخی از این ترکیبات میتوانند پس از ورود به بدن در کبد فعال شوند و در صورت مواجهه کافی، باعث آسیب کبدی شوند.
به همین دلیل، میزان مصرف، دفعات مصرف، مدت استفاده و حتی نوع و کیفیت گیاه اهمیت دارد.
آلکالوئیدهای پیرولیزیدینی چه هستند؟
آلکالوئیدهای پیرولیزیدینی ترکیباتی طبیعی هستند که در تعداد زیادی از گونههای گیاهی یافت میشوند. همه این ترکیبات از نظر سمیت یکسان نیستند، اما بعضی از انواع آنها میتوانند برای کبد سمی باشند.
این ترکیبات پس از متابولیسم در کبد میتوانند مواد واکنشپذیری ایجاد کنند که به سلولهای کبدی و ساختارهای عروقی کبد آسیب میرسانند.
پژوهشهای سمشناسی، مکانیسمهایی مانند کاهش گلوتاتیون، آسیب میتوکندری، استرس اکسیداتیو، التهاب و آسیب سلولهای اندوتلیال کبد را در سمیت ناشی از برخی PAs مطرح کردهاند.
در موارد شدید، این آسیب میتواند به بیماری جدی موسوم به انسداد سینوسی کبد (HSOS) منجر شود.
آیا یک فنجان گل گاوزبان به کبد آسیب میزند؟
این نکته بسیار مهم است. بخش قابل توجهی از شواهد درباره سمیت PAs از مطالعات سمشناسی، آزمایشگاهی، حیوانی و بررسی مواجهه با گیاهان مختلف به دست آمده است و نمیتوان آنها را مستقیماً معادل مصرف معمول یک فنجان دمنوش دانست.
از طرف دیگر، سازمان ایمنی غذایی اروپا (EFSA) هشدار داده است که مصرف مکرر و زیاد چایها و دمنوشهای گیاهی در صورت وجود PAs میتواند از نظر مواجهه طولانیمدت نگرانی ایجاد کند. اگر فردی هر روز و برای مدت طولانی گل گاوزبان مصرف میکند، احتیاط بیشتر منطقی است.
مشکل اینجاست که میزان ترکیبات گیاهی همیشه ثابت نیست. مقدار PAs میتواند به گونه گیاه، قسمت مورد استفاده، شرایط رشد، برداشت، نگهداری و حتی روش استخراج وابسته باشد. EFSA نیز بر همین تفاوتها تأکید کرده است.
بنابراین نمیتوان برای تمام گلهای گاوزبان یک مقدار ثابت از ماده سمی تعیین کرد. به همین دلیل، مصرف مداوم و طولانیمدت فرآوردههای گیاهی با ترکیبات نامشخص، انتخاب ایدهآلی محسوب نمیشود.
آیا افراد مبتلا به بیماری کبدی باید احتیاط کنند؟
اگر فردی به بیماری کبدی مبتلاست، آنزیمهای کبدی او بالاست یا داروهای متعددی مصرف میکند، بهتر است پیش از مصرف منظم گل گاوزبان با پزشک یا داروساز مشورت کند.
به خاطر داشته باشید «طبیعی بودن» یک ماده به معنای بیخطر بودن آن نیست. بسیاری از ترکیبات سمی در طبیعت منشأ گیاهی دارند.
گل گاوزبان یک دمنوش سنتی و محبوب است، اما نمیتوان صرفاً به دلیل طبیعی بودن آن، مصرف نامحدودش را بیخطر دانست.
منابع علمی:
- EFSA؛ ارزیابی خطر آلکالوئیدهای پیرولیزیدینی در چای و دمنوشهای گیاهی.
- PubMed؛ مرور علمی درباره سمیت کبدی آلکالوئیدهای پیرولیزیدینی.
- PubMed؛ مرور ۲۰۲۴ درباره مکانیسم، تشخیص و سمیت کبدی PAs.
- PubMed؛ مرور جامع درباره وجود، سمیت و ارزیابی خطر PAs در غذا و فرآوردههای گیاهی.