تا به حال وارد مکانی شدهای، با کسی صحبت کردهای یا اتفاقی برایت افتاده که ناگهان با خودت بگویی: من این صحنه را قبلاً دیدهام! این احساس عجیب و گاهی بسیار واقعی، دژاوو (Déjà vu) نام دارد. واژهای فرانسوی که به معنای «قبلاً دیدهشده» است.
دژاوو یکی از جالبترین تجربههای ذهن انسان است؛ تجربهای کوتاه اما مرموز که میتواند باعث شود برای چند ثانیه احساس کنیم اکنون دقیقاً همان لحظهای را تجربه میکنیم که در گذشته اتفاق افتاده است. اما آیا دژاوو واقعاً به معنای دیدن آینده، زندگیهای قبلی یا داشتن قدرت پیشگویی است؟ علم درباره این تجربه چه میگوید؟
دژاوو دقیقاً چیست؟
دژاوو نوعی احساس آشنایی ناگهانی و غیرمنتظره است. فرد در شرایطی قرار میگیرد که از نظر منطقی برایش جدید است، اما ذهنش به شکلی عجیب احساس میکند این اتفاق را قبلاً تجربه کرده است.
برای مثال ممکن است برای اولین بار وارد یک کافه شوید، اما ناگهان احساس کنید قبلاً دقیقاً در همین نقطه نشستهاید، همین صداها را شنیدهاید و حتی میدانید چند لحظه بعد چه اتفاقی خواهد افتاد. نکته جالب این است که معمولاً فرد نمیتواند خاطره مشخصی از آن اتفاق پیدا کند. فقط یک احساس بسیار قوی از آشنایی وجود دارد.
یکی از شناختهشدهترین نظریهها این است که دژاوو ممکن است نتیجه یک خطای بسیار کوتاه در سیستم پردازش حافظه باشد.
مغز اطلاعاتی را که از محیط دریافت میکند، پردازش و دستهبندی میکند. گاهی ممکن است اطلاعات جدید به شکلی پردازش شود که مغز آن را با حس «آشنایی» همراه کند؛ حتی اگر واقعاً خاطرهای از آن وجود نداشته باشد. در چنین شرایطی، فرد ممکن است تصور کند اتفاق فعلی را قبلاً تجربه کرده است.
گاهی یک موقعیت جدید از نظر جزئیات، چیدمان، نور، صدا یا حتی حالت احساسی، شبیه تجربهای قدیمی است. ممکن است شما متوجه این شباهت نشوید، اما مغز آن را تشخیص دهد. مثلاً وارد خانهای جدید میشوید که از نظر معماری شبیه خانهای است که سالها پیش در آن بودهاید. ذهن ممکن است
این شباهت را بدون اینکه خاطره اصلی را به یاد بیاورید، تشخیص دهد و احساس آشنایی ایجاد کند.
یکی دیگر از توضیحات علمی این است که گاهی بخشهای مختلف مغز اطلاعات را با اختلاف زمانی بسیار کوتاهی پردازش میکنند.
اگر یک اطلاعات برای بار دوم و با فاصلهای بسیار کوتاه پردازش شود، ممکن است مغز آن را مانند چیزی که قبلاً دیده شده تجربه کند.
البته این توضیح هنوز بهطور کامل همه انواع دژاوو را توضیح نمیدهد.
آیا دژاوو به معنای پیشگویی آینده است؟
یکی از باورهای رایج درباره دژاوو این است که فرد در واقع آینده را قبلاً دیده است.
برخی افراد حتی معتقدند دژاوو میتواند نتیجه پیشبینی ناخودآگاه یا ارتباط با آینده باشد. با این حال، شواهد علمی قابل اتکایی وجود ندارد که نشان دهد دژاوو توانایی دیدن آینده است. احساس اینکه «میدانم الان چه اتفاقی میافتد» نیز میتواند بخشی از همان تجربه دژاوو باشد. در واقع، مغز انسان در تشخیص الگوها بسیار قدرتمند است و گاهی بر اساس اطلاعات ناقص، احساس میکند نتیجه یک اتفاق را از قبل میداند.
گاهی فرد پس از تجربه دژاوو احساس میکند این صحنه را قبلاً در خواب دیده است. بعضی افراد حتی معتقدند خوابهایشان بعدها به واقعیت تبدیل میشوند. اما مشکل اینجاست که حافظه انسان کاملاً دقیق و بیخطا نیست.
ممکن است پس از وقوع یک اتفاق، مغز خاطرهای مبهم را با اتفاق فعلی تطبیق دهد و احساس کند «من قبلاً این را خواب دیده بودم» به همین دلیل، برای اثبات پیشگویی بودن خواب یا دژاوو، نمیتوان صرفاً به احساس شخصی تکیه کرد.
دژاوو یکی از اسرارآمیزترین تجربههای ذهن انسان است؛ تجربهای که مدت ها میتواند انسان را به فکر فرو ببرد که آیا این لحظه را قبلاً زندگی کرده است یا نه.
با وجود نظریههای مختلف، توضیح علمی غالب برای دژاوو به سازوکارهای حافظه، احساس آشنایی و پردازش اطلاعات در مغز مربوط میشود و شواهد معتبری برای ارتباط آن با پیشگویی آینده یا زندگیهای گذشته وجود ندارد.
شاید دژاوو قرار نیست پنجرهای به آینده باشد؛ شاید فقط برای چند ثانیه به ما نشان میدهد که ذهن انسان چقدر پیچیدهتر از آن چیزی است که تصور میکنیم.
منبع: ذهن آموز