«دست مرگ شوروی» نامی بود که در دوران جنگ سرد به یکی از مخوفترین سامانههای بازدارندگی هستهای اتحاد جماهیر شوروی داده شد. هدف از طراحی این سیستم، تضمین «پاسخ هستهای قطعی» حتی در بدترین سناریوی ممکن بود.
بر اساس این ایده، اگر شوروی هدف یک حمله هستهای گسترده قرار میگرفت و فرماندهان ارشد، مراکز فرماندهی و حتی دولت مرکزی از بین میرفتند، باز هم حمله دشمن بدون پاسخ نمیماند.
دست مرگ چطور کار میکرد؟
در این سامانه، مجموعهای از حسگرها و تجهیزات مختلف، وقوع یک حمله هستهای را از طریق نشانههایی مانند انفجارهای اتمی، امواج لرزهای، تشعشعات و قطع ارتباط با مراکز فرماندهی تشخیص میدادند.
اگر شرایط از پیش تعیینشده برقرار میشد و هیچ فرمانی برای لغو عملیات صادر نمیشد، سیستم بهصورت خودکار فرمان شلیک موشکهای هستهای را صادر میکرد.
این موشکها نیز به سمت اهدافی که از قبل برنامهریزی شده بودند، از جمله ایالات متحده امریکا و متحدانش، پرتاب میشدند. به همین دلیل، این سامانه به نمادی از «انتقام اجتنابناپذیر» تبدیل شد؛ یعنی حتی اگر هیچ انسانی برای فشردن دکمه شلیک زنده نمیماند، باز هم پاسخ هستهای انجام میشد.
آیا امریکا هم دست مرگ دارد؟
این سیستم در رسانهها و محافل سیاسی غرب با عنوان ترسناک «دست مرگ شوروی» شناخته شد و تصویری آخرالزمانی از آن ارائه میشد. اما واقعیت این است که چنین ایدهای محدود به شوروی نبود. ایالات متحده نیز برای حفظ توانایی پاسخ متقابل، سامانهها و سازوکارهای مشابهی برای تضمین تلافی هستهای توسعه داده است.
در حقیقت، یکی از اصول اصلی دکترین بازدارندگی هستهای این است که هیچ دشمنی نباید تصور کند با یک حمله غافلگیرانه میتواند توان پاسخگویی طرف مقابل را بهطور کامل از بین ببرد.
به همین دلیل، تقریباً هر کشوری که به توان هستهای دست پیدا کند، به دنبال ایجاد مکانیزمهایی میرود که حتی در صورت نابودی مراکز فرماندهی نیز امکان اجرای حمله تلافیجویانه را حفظ کند.
چه کشورهایی این مکانیزم را دارند؟
همانطور که متوجه شدید برخلاف اسم زرق و برق دار و خاص دست مرگ که به سبک پروپاگاندای شوروی انتخاب شده بود، چنین سیستمی می بایست وجود داشته باشد و امروزه حتی پاکستان و کره شمالی هم آن را دارند.
این موضوع الزاماً به معنای وجود یک سامانه کاملاً خودکار مانند آنچه درباره «دست مرگ» مطرح میشود نیست، بلکه میتواند از طریق مراکز فرماندهی جایگزین، زیردریاییهای هستهای، سامانههای ارتباطی مقاوم یا روشهای دیگر نیز تحقق پیدا کند. بنابراین، اصل ایده چندان عجیب یا منحصربهفرد نیست و از نظر راهبردی، بخشی از مفهوم «بازدارندگی هستهای» محسوب میشود.
با این حال، در دوران جنگ سرد، رقابت تبلیغاتی میان شرق و غرب باعث شد این سامانه بیش از آنکه یک فناوری نظامی باشد، به یک افسانه هراسانگیز تبدیل شود. رسانهها و سیاستمداران با بزرگنمایی تواناییهای آن، تصویری از یک ماشین انتقامجوی خودکار ارائه میکردند که میتوانست حتی پس از نابودی کامل یک کشور، جهان را وارد جنگ هستهای نهایی کند. همین فضای تبلیغاتی باعث شد نام «دست مرگ شوروی» تا امروز نیز بهعنوان یکی از مرموزترین و ترسناکترین پروژههای نظامی دوران جنگ سرد در ذهن مردم باقی بماند.