بسیاری از مردم هنوز به برخی باورهای غلط علمی چسبیدهاند که ریشه در شایعات قدیمی، فیلمها، یا تفسیر نادرست رسانهها دارند. در ادامه به برخی از معروفترین آنها اشاره میکنیم و توضیح مختصری از دلیل نادرستیشان میدهیم:
- زمین صاف است: این باور کهن با وجود شواهد علمی متعدد (از عکسهای ماهوارهای گرفته تا سفرهای فضایی و محاسبات فیزیکی) همچنان توسط گروه کوچکی از افراد ترویج میشود. در واقعیت، زمین کروی (تقریباً بیضیکروی) است و پدیدههایی مثل افق، سایه ماه در خسوف و مدار ماهوارهها همه این موضوع را تأیید میکنند.
- انسان با نسل میمونها هیچ ارتباط ژنتیکی ندارد: این ادعا کاملاً نادرست است. انسان مدرن (Homo sapiens) و شامپانزهها حدود ۹۸-۹۹٪ DNA مشترک دارند و هر دو از یک جد مشترک تکامل یافتهاند. تکامل زیستی توسط شواهد فسیلی، آزمایشات ژنتیکی و مشاهده اندام داخلی بدن به خوبی پشتیبانی میشود.
- واکسنها باعث اوتیسم میشوند: این باور بر پایه یک مطالعه جعلی سال ۱۹۹۸ شکل گرفت که بعداً کاملاً رد و نویسندهاش محکوم شد. تحقیقات گسترده در دهههای بعد نشان داده که هیچ ارتباط علمی بین واکسنها (بهویژه MMR) و اوتیسم وجود ندارد. واکسنها یکی از بزرگترین دستاوردهای پزشکی برای جلوگیری از بیماریهای کشنده هستند و جلوی همه گیرهای کشنده ای همچون سرخک را کاملا گرفتند.
- موبایلها باعث سرطان مغز میشوند: علیرغم نگرانیهای رسانهای، مطالعات بلندمدت سازمان بهداشت جهانی و تحقیقات اپیدمیولوژیک بزرگ نشان میدهد که امواج رادیویی موبایل (غیر یونیزان) در سطوح مجاز، باعث سرطان نمیشوند. هیچ ارتباط قطعی علمی تا امروز ثابت نشده است.
- مصرف زیاد قهوه باعث ناباروری میشود: مصرف متعادل قهوه (۳-۴ فنجان در روز) نه تنها مضر نیست، بلکه فواید متعددی مانند کاهش خطر برخی بیماریها دارد. حتی مصرف بالاتر در افراد سالم معمولاً مشکلی ایجاد نمیکند، هرچند زنان باردار باید آن را محدود کنند.
- خوردن هویج باعث تقویت بینایی در تاریکی میشود. این افسانه ریشه در تبلیغات جنگ جهانی دوم بریتانیا داشت که برای پنهان کردن رادار، شایعه زدند خلبانانشان به خاطر خوردن هویج در تاریکی بهتر میبینند. هویج حاوی بتاکاروتن است که به سلامت چشم کمک میکند، اما بینایی در تاریکی را به طور معجزهآسا تقویت نمیکند.
باورهای نادرست تاریخی:
تاریخ پر از افسانهها، اغراقها و تفسیرهای غلط است که گاهی عمداً برای اهداف سیاسی یا داستانی ساخته شدهاند. اینجا برخی از رایجترین آنها را بررسی میکنیم:
- نرون هنگام سقوط رم در حال نواختن ویولون بود. در واقع نرون در زمان آتشسوزی بزرگ رم (۶۴ میلادی) در رم نبود و ویولون هم هنوز اختراع نشده بود (ابزارهای آن دوران مانند چنگ یا لیوت بودند). او احتمالاً در حال خواندن شعر یا کمک به اطفای حریق بوده، اما شایعه نواختن موسیقی برای متهم کردن او به بیتوجهی ساخته شد.
- اسکندر کبیر بزرگترین امپراطوری تاریخ را داشت. امپراتوری اسکندر بسیار وسیع بود، اما از نظر وسعت و دوام، امپراتوریهایی مانند مغولها، بریتانیا، عثمانی یا حتی امپراتوری روم در دورههای مختلف بزرگتر بودند. اسکندر بیشتر به خاطر سرعت فتوحات و تأثیر فرهنگیاش معروف است تا صرفاً اندازه قلمرو.
- گالیله اولین کسی بود که گفت زمین گرد است. دانشمندان یونان باستان مانند اراتوستنس قرنها قبل از گالیله (حدود ۲۰۰ سال پیش از میلاد) زمین را کروی میدانستند و حتی قطر آن را محاسبه کرده بودند. گالیله بیشتر به خاطر حمایت از مدل heliocentric (خورشیدمرکزی) کوپرنیک و درگیریاش با کلیسا شناخته میشود.
- ماری آنتوانت به دهقانان فرانسوی گفت که «کیک بخورند» (Let them eat cake). این نقل قول معروف احتمالاً ساختگی است و سالها قبل از انقلاب فرانسه وجود داشته. ماری آنتوانت هرگز چنین جملهای نگفته و این شایعه برای بدنام کردن او و خانواده سلطنتی استفاده شد.
- آتشسوزی بزرگ شیکاگو توسط لگد یک گاو به چراغ طویله شروع شد. این داستان افسانهای است که توسط روزنامهها بزرگنمایی شد. تحقیقات بعدی نشان داد که علت اصلی احتمالاً خشکسالی شدید، باد قوی و ساختوسازهای چوبی بوده، نه یک گاو خاص. خانم اولیری و گاوش به عنوان مقصر انتخاب شدند تا داستان جذابی ساخته شود.
- توماس ادیسون الکتریسیته را اختراع کرد. الکتریسیته پدیدهای طبیعی است که دانشمندان متعددی مثل بنجامین فرانکلین، مایکل فارادی، نیکولا تسلا و دیگران قرنها روی آن کار کرده بودند. ادیسون بیشتر سیستمهای توزیع برق (مانند لامپ رشتهای عملی و شبکه برق) را تجاریسازی کرد، نه اینکه آن را «اختراع» کند.