یکی از پرسشهای جالب و رایج درباره ذهن انسان این است که آیا افراد نابینا هم مثل افراد بینا در خواب تصاویر بصری میبینند؟
پاسخ به این سؤال ساده نیست و بستگی به زمان و نوع نابینایی دارد.
تحقیقات علمی نشان میدهد که رویاها فرایندی مغزی هستند و چشمها مستقیماً در آن دخیل نیستند، اما محتوای بصری رویاها عمدتاً از خاطرات و تجربیات بیداری ناشی میشود.
تفاوت بر اساس زمان نابینایی
نابینایان مادرزادی (از بدو تولد) یا کسانی که پیش از ۵-۷ سالگی نابینا شدهاند:
این افراد معمولاً تصاویر بصری در خواب نمیبینند. چون مغزشان هرگز تجربه واقعی دیدن را نداشته، نمیتواند تصاویر واضح بصری بسازد. در عوض، رویاهای آنها غنی از حسهای دیگر است:
- شنیدن صداها (مثل صدای افراد یا محیط)
- لمس و حس فیزیکی (لمس اشیا، حرکت، راه رفتن)
- بو و مزه
- احساسات عاطفی قوی
مطالعات متعدد (از جمله تحقیقات ۲۰۱۴ و ۲۰۲۳) نشان میدهد که این افراد توصیفهای «شبیه به تصویر» میدهند، اما اینها بیشتر تجسم فضایی یا حسی هستند تا دید واقعی. مغز ناحیه بینایی را برای پردازش حسهای دیگر (مثل شنوایی و لامسه) بازسازی کرده است.
کسانی که بعد از ۷ سالگی یا در بزرگسالی نابینا شدهاند:
این افراد اغلب تصاویر بصری در خواب دارند، هرچند با گذشت زمان ممکن است وضوح و رنگ آنها کم شود. آنها از خاطرات دوران بینایی استفاده میکنند و میتوانند صحنهها، رنگها، چهرهها و مکانهایی را که قبلاً دیدهاند، در رویا بازسازی کنند. هرچه مدت نابینایی بیشتر باشد، عناصر بصری کمتر میشود.
نابینایان معمولاً رویاهای مشابه افراد بینا دارند: تعاملات اجتماعی، سفر، احساسات، موفقیت و شکست.
حتی در نابینایان مادرزادی، فعالیت الکتریکی ناحیه بینایی مغز در مرحله REM (خواب عمیق رویابین) دیده میشود، اما این فعالیت لزوماً به معنای «دیدن تصویر» نیست؛ مغز آن را برای حسهای دیگر به کار میگیرد.
تحقیقات علمی:
- مطالعه دانمارکی و تحقیقات BBC Science Focus: نابینایان مادرزادی تصاویر بصری ندارند، اما حسهای دیگر قویتر است.
- مطالعه ۱۹۹۹ با ۳۷۲ رویا: تأیید کمبود عناصر بصری و افزایش عناصر حسی دیگر.
- مطالعات اخیر (۲۰۲۳): برخی توصیفهای «بصریمانند» حتی در نابینایان مادرزادی گزارش شده، که بحث را ادامهدار کرده است.
منبع: ذهن آموز