تقریباً همه ما داستانهایی درباره «بختک» شنیدهایم؛ موجودی ناشناخته که گفته میشود هنگام خواب روی سینه انسان مینشیند و اجازه نمیدهد فرد حرکت کند یا حتی نفس راحتی بکشد. بعضیها این تجربه را به نیروهای ماورایی نسبت میدهند و بعضی دیگر آن را نشانهای ترسناک و مرموز میدانند. اما بختک از نگاه علم چیست؟
آیا واقعاً موجودی روی بدن انسان مینشیند یا آنچه تجربه میکنیم توضیحی کاملاً طبیعی دارد؟!
واقعیت این است که چیزی که در فرهنگ عامه «بختک» نامیده میشود، در علم با عنوان فلج خواب یا Sleep Paralysis شناخته میشود؛ پدیدهای نسبتاً شناختهشده که میتواند بسیار ترسناک باشد، اما در بیشتر موارد خطرناک نیست.
بختک یا فلج خواب چیست؟
فلج خواب حالتی است که فرد هنگام به خواب رفتن یا بیدار شدن، برای مدت کوتاهی هوشیار میشود اما نمیتواند بدن خود را حرکت دهد. ممکن است فرد کاملاً متوجه محیط اطراف باشد، صداها را بشنود و حتی چشمهایش را باز کند، اما قادر نباشد دست یا پای خود را حرکت دهد یا صحبت کند.
این حالت معمولاً چند ثانیه تا چند دقیقه طول میکشد و سپس برطرف میشود. نکته جالب اینجاست که مغز در این لحظه تقریباً بیدار شده است، اما بدن هنوز در وضعیت طبیعی خواب قرار دارد. برای درک بختک باید با یکی از مراحل خواب آشنا شویم: مرحله REM.
یکی از مراحل مهم خواب است که در آن رؤیاهای واضح و داستانمانند بیشتر اتفاق میافتند. در این مرحله فعالیت مغز افزایش پیدا میکند، اما بدن بهطور طبیعی وارد نوعی بیحرکتی موقت میشود. این مکانیسم باعث میشود هنگام خواب دیدن، بدن ما حرکات شدید و هماهنگ با رؤیاها انجام ندهد.
گاهی مغز از خواب REM خارج میشود، اما بیحرکتی عضلات برای مدت کوتاهی باقی میماند. در نتیجه فرد از نظر ذهنی بیدار است، ولی بدن هنوز در حالت خواب قرار دارد.
این همان چیزی است که ما آن را بختک مینامیم.
احساس سنگینی روی سینه از کجا میآید؟
یکی از مشهورترین ویژگیهای بختک، احساس فشار روی قفسه سینه است. بعضی افراد تصور میکنند موجودی روی سینه آنها نشسته است. حتی ممکن است فرد احساس کند کسی کنار تخت ایستاده یا روی بدنش قرار گرفته است. اما این احساس لزوماً به معنای وجود چیزی واقعی نیست.
هنگام فلج خواب، فرد ممکن است همزمان با ناتوانی حرکتی، احساس فشار در قفسه سینه یا دشواری در تنفس را تجربه کند. ترکیب این احساسات با ترس شدید میتواند باعث شود مغز تلاش کند برای اتفاقی که در حال رخ دادن است، یک تصویر یا داستان بسازد.
به همین دلیل بعضی افراد در هنگام بختک، سایه، انسان، موجود عجیب یا حتی چهرهای ترسناک میبینند.
آیا دیدن موجودات هنگام بختک واقعی است؟
یکی از عجیبترین بخشهای فلج خواب، توهمات هنگام آن است. فرد ممکن است صدای قدمها، نفس کشیدن، حرف زدن یا حتی صدای فردی آشنا را بشنود.
گاهی نیز احساس میکند شخصی در اتاق حضور دارد. این تجربیات میتوانند کاملاً واقعی به نظر برسند. اما مغز در این وضعیت در مرز میان خواب و بیداری قرار دارد و بخشی از ویژگیهای رؤیا ممکن است وارد تجربه بیداری شود.
بنابراین فرد میتواند چیزی را ببیند یا بشنود که در محیط بیرونی وجود ندارد. به همین دلیل تجربه بختک در بسیاری از فرهنگهای جهان با داستانهای مربوط به ارواح، جنها، شیاطین یا موجودات شبانه پیوند خورده است.
جالب است که با وجود تفاوتهای فرهنگی، گزارش «وجود یک موجود در اتاق» در میان افراد مبتلا به فلج خواب بسیار رایج است.
فلج خواب ممکن است برای هر کسی اتفاق بیفتد، اما برخی شرایط احتمال آن را افزایش میدهند. کمبود خواب یکی از مهمترین عوامل است. افرادی که خواب کافی ندارند یا ساعات خواب نامنظمی دارند، ممکن است بیشتر دچار این تجربه شوند.
استرس و اضطراب نیز میتوانند نقش داشته باشند. تغییرات شدید در برنامه خواب، خستگی زیاد و برخی اختلالات خواب نیز با افزایش احتمال فلج خواب ارتباط دارند.
خوابیدن به پشت نیز در برخی افراد با بروز بیشتر فلج خواب همراه دانسته شده است. بنابراین اگر فردی مرتباً بختک میگیرد، بهتر است ابتدا کیفیت و نظم خواب خود را بررسی کند.
هنگام بختک چه کار کنیم؟
اگر فرد در میانه فلج خواب قرار داشته باشد، تلاش شدید برای حرکت دادن کل بدن معمولاً کمکی نمیکند. یک روش مفید این است که فرد تلاش کند آرام بماند و به خودش یادآوری کند که این حالت موقتی است و برطرف خواهد شد.
تمرکز روی تنفس و تلاش برای حرکت دادن بخش کوچکی از بدن، مانند انگشت دست یا پا، ممکن است برای بعضی افراد کمککننده باشد. مهمتر از همه، نباید تجربه بختک را با یک اتفاق مرگبار اشتباه گرفت. اگرچه احساس فشار و ترس میتواند بسیار شدید باشد، فلج خواب معمولاً پس از مدت کوتاهی پایان مییابد.
هیچ روش صددرصدی برای جلوگیری از فلج خواب وجود ندارد، اما رعایت اصول مناسب خواب میتواند احتمال آن را کاهش دهد.
داشتن ساعت خواب و بیداری منظم، خواب کافی، کاهش استرس، پرهیز از بیخوابیهای طولانی و ایجاد محیط مناسب برای خواب میتواند مفید باشد. همچنین بهتر است فرد تا حد امکان از تغییرات شدید و مکرر در برنامه خواب خودداری کند.
اگر فلج خواب بهطور مکرر اتفاق بیفتد و باعث اختلال جدی در زندگی یا خواب شود، بهتر است با پزشک یا متخصص اختلالات خواب مشورت شود؛ زیرا گاهی فلج خواب میتواند همراه برخی اختلالات خواب دیگر دیده شود.
در بیشتر موارد، فلج خواب خطرناک نیست و پس از مدت کوتاهی خودبهخود برطرف میشود.