این سرزمین یخزده که به آن جنوبگان (Antarctica) نیز گفته میشود، وسیعترین و مرموزترین قاره کره زمین است. وسعت قطب جنوب حدود ۱۴ میلیون و ۶۰۰ هزار کیلومتر مربع است؛ یعنی مساحتی بیش از هشت و نیم برابر کل ایران و تقریباً یکدهم تمام خشکیهای کره زمین را دربر گرفته است.
این قاره عظیمالجثه، پس از آسیا، آفریقا، آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی، پنجمین قاره بزرگ جهان محسوب میشود.
چقدر از قطب جنوب دارای یخ است؟
یکی از شگفتانگیزترین ویژگیهای قطب جنوب، پوشش یخی تقریباً تمامعیار آن است.
نزدیک به ۹۸ درصد سطح این قاره با یخچالهای طبیعی عظیم و لایههای یخی پوشیده شده و تنها حدود ۲ درصد از خاک آن عمدتاً در نواحی خشک و بیابانی درهها و کوهستانها، از این لایه یخی خالی است.
این مقدار یخ، بزرگترین ذخیره آب شیرین جهان را تشکیل میدهد؛ به طوری که اگر تمام این یخها ذوب شوند، سطح آب دریاهای جهان حدود ۶۰ متر افزایش خواهد یافت و بسیاری از شهرهای ساحلی زیر آب خواهند رفت.
ضخامت این توده یخی در برخی نواحی به باورنکردنیترین حدها میرسد. در نقاطی از فلات مرکزی جنوبگان، ضخامت لایه یخ به بیش از ۴ کیلومتر (۴۰۰۰ متر) میرسد که معادل ارتفاع بسیاری از رشتهکوههای مرتفع است.
میانگین ضخامت یخ در سراسر این قاره نیز حدود ۲٫۱۶ کیلومتر برآورد شده است. این توده عظیم یخ نه تنها نقش حیاتی در تنظیم دمای زمین دارد، بلکه با بازتاب نور خورشید (اثر آلبیدو)، مانع از گرم شدن بیش از حد سیاره میشود و به ثبات اقلیمی زمین کمک شایانی میکند.
شرایط جوی جنوبگان
از نظر شرایط جوی، قطب جنوب رکورددار سردترین، خشکترین و بادخیزترین نقطه کره زمین است. میانگین دمای سالانه در بخشهای درونی این قاره حدود منفی ۴۹ درجه سانتیگراد است، اما در نواحی فلات مرکزی، دما در زمستانهای طولانی به منفی ۸۰ درجه سانتیگراد و حتی پایینتر هم میرسد.
رکورد پایینترین دمای ثبتشده در جهان نیز متعلق به ایستگاه تحقیقاتی روسی «وستوک» در قطب جنوب است که در سال ۱۹۸۳ میلادی، دمایی معادل منفی ۸۹٫۲ درجه سانتیگراد اندازهگیری شد.
جالب است بدانید علیرغم وجود میلیونها کیلومتر مکعب یخ، قطب جنوب یکی از خشکترین نقاط جهان محسوب میشود. میزان بارندگی سالانه در بسیاری از نواحی آن کمتر از ۵۰ میلیمتر است، که این میزان آن را به یک بیابان سرد و یخی تبدیل کرده است. بادهای کاتاباتیک (بادهای سقوطی) در این قاره با سرعتی گاه بیش از ۳۰۰ کیلومتر در ساعت میوزند و شرایط زندگی را برای هر گونه موجود زندهای به شدت دشوار میسازد.
انواع گونه های جانوری
با این حال، دنیای منحصربهفردی در اطراف این قاره یخزده جریان دارد. دریای اطراف جنوبگان میزبان انواع گونههای دریایی از جمله پنگوئنها، فکها، نهنگها و انواع پرندگان دریایی است که به این آبهای سرد و حیاتبخش وابستهاند. همچنین، قطب جنوب به دلیل آسمان صاف و عدم آلودگی نوری، یکی از بهترین مکانها برای رصد ستارگان و مطالعات نجومی است.
در دهههای اخیر، قطب جنوب به کانون توجه دانشمندان در زمینه تغییرات اقلیمی تبدیل شده است. ذوب شدن یخهای این قاره — بهویژه یختاقهای حاشیهای و یخچالهای طبیعی — میتواند عواقب جبرانناپذیری برای سطح آب دریاها و جوامع ساحلی سراسر جهان داشته باشد. به همین دلیل، صدها ایستگاه تحقیقاتی متعلق به کشورهای مختلف در این قاره فعالیت میکنند تا رازهای این سرزمین سفید را کشف کرده و نقش آن در آینده سیاره زمین را درک کنند.